Suikasttan kurtuldu, 1 gecede “Ayetullah” oldu: Hamaney kimdir?
İsrail ile ABD’nin öldürüldüğünü, Tahran’ın ise “güvende” olduğunu savunduğu İran‘ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, ülkede son sözü söyleyen kişi olarak onlarca yıldır ülke siyasetine yön veriyor.
Peki, ABD Başkanı Donald Trump‘ın öldüğünü iddia ederken “Tarihin en kötü insanlarından biri” olarak nitelediği Hamaney kimdir? Geçmişinde dikkat çeken neler var?
ÖMRÜNÜN 40 YILI ŞAH DÖNEMİNDE GEÇTİ
On yıllar süren iktidarında hiç İran dışına çıkmayan Ali Hamaney, 19 Nisan 1939’da Meşhed kentinde, aslen Tebrizli olan bir ailede dünyaya geldi. Baba tarafı İran Türklerinden. İyi derecede Türkçe bilen ancak kamuoyu önünde nadir konuşan Hamaney’in babası din adamıydı. O da babasının izinden gidip çocuk denecek yaşta din adamı oldu. Meşhed’de ve Irak’ın Necef kentinde din eğitimi aldı. İran’ın dini merkezi Kum kentinde, gelecekte İslam devrimine liderlik edecek Ayetullah Humeyni’yle tanıştı.
40 YAŞINA KADAR ŞAH DÖNEMİNİ YAŞADI
Hamaney’in hayatının 40 yılı Şah döneminde geçti. İran’da İslam devleti kurmak isteyen Humeyni, Şah’ın bir numaralı düşmanıydı. Hamaney, Humeyni’nin Paris’te sürgünde olduğu yıllarda onun fikirlerini yaymak için çalıştı. Şah’ın polisi tarafından altı kez gözaltına alındı, işkence gördü.
1979 yılı hem İran için hem Hamaney için dönüm noktası oldu. 1979’un 16 Ocak’ında Şah Muhammed Rıza Pehlevi ülkeden kaçtı. 15 yıldır sürgünde olan Ayetullah Ruhullah Humeyni, 1 Şubat’ta Paris’ten Tahran’a döndü. 11 Şubat’ta ordunun teslim olmasıyla Humeyni’nin liderliğindeki ayaklanma amacına ulaştı. İran’da İslam rejimi kuruldu. Sürgünden dönen Humeyni, İslam rejimini kurdu. Artık ülkeyi mollalar yönetecekti. Hamaney de o mollalardan biriydi.
40 yaşındaki Hamaney, yeni lider Humeyni’nin en yakın çevresindeki isimlerden biri oldu. Devrim Konseyi’nde görev aldı, milletvekili oldu ve savunma bakan yardımcılığı yaptı. İran’ın en etkili kurumlarından biri olan Devrim Muhafızları’nın kuruluşuna katıldı.
SUİKASTTAN KURTULDU, CUMHURBAŞKANI OLDU
Rejimin en önemli isimlerinden biri haline gelen Hamaney, 1981’de camide konuşma yaparken suikast girişimine uğradı. Patlamada ağır yaralanan Hamaney’in sağ kolu felçli kaldı. Bundan 2 ay sonra cumhurbaşkanı ve başbakan peş peşe düzenlenen suikastlarda öldü. 42 yaşındaki Ali Hamaney, 4 ay sonra yüzde 95’in üzerinde oy alarak cumhurbaşkanı seçildi.
Hamaney’in Cumhurbaşkanlığı dönemi ise 8 yıl süren ve yaklaşık bir milyon kişinin ölümüne, iki milyon kişinin yaralanmasına neden olan İran-Irak savaşıyla geçti.
1989 yılı hem dünya hem İran için yeni bir dönüm noktası oldu. ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş biterken İran İslam rejimi kurucu lideri Humeyni’yi kaybetti. 49 yaşındaki Hamaney bu defa Uzmanlar Meclisi tarafından oybirliğiyle ülkenin yeni dini lideri seçildi.
BİR GECEDE “AYETULLAH” OLDU
Ancak Humeyni’nin kurduğu İslam Cumhuriyeti’nde liderlik koltuğuna üst düzey bir din adamının oturması gerekiyordu. Hamaney’in dini bilgisinin liderlik için yeterli olmadığını düşünenler çoğunluktaydı. Eleştirilerin önüne geçmek için Hamaney, bir gecede Ayetulah ilan edildi. Anayasa da değiştirildi. Dini lider karşısında cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı.
Aslında Hamaney, İslam rejimi içinde sıradan, hatta silik bir isimdi. Attığı en önemli adım, İran-Irak Savaşı sonrasında Devrim Muhafızları’nı güçlendirmek oldu. Bu sayede rejim içindeki konumunu güçlendirdi, her dönemde son sözü söyleyen güçlü bir lider haline geldi.
Ali Hamaney döneminde Ortadoğu savaşlara ve büyük altüst oluşlara sahne oldu. İran-Irak Savaşı’nı, 1991’de Körfez Savaşı, 2003’teki Irak işgali izledi. 2011’de, Arap ülkelerinde, Hamaney’in “İslami uyanış” olarak nitelediği halk ayaklanmaları başladı. Ayaklanmalar, İran ile Suudi Arabistan arasındaki jeopolitik rekabeti artırdı.
